Deportacje 1945. Kilka faktów.


Wywózka
Deportacje kilkudziesięciu tysięcy mieszkańców Górnego Śląska do pracy przymusowej w Związku Radzieckim w 1945 r. to jedna z największych XX-wiecznych tragedii, które dotknęły nasz region. Wydarzenia te pozostawiły po sobie bolesne rany w pamięci Górnoślązaków. Do 1989 r. temat wywózek nieobecny był w mediach, w prasie i w opracowaniach naukowych. Pamięć o tych wydarzeniach, mimo zakazu ze strony władz komunistycznych, podtrzymywana była w środowisku rodzinnym wywiezionych osób. Dopiero upadek systemu komunistycznego umożliwił publiczne wyartykułowanie krzywd, jakie spotkały dziesiątki tysięcy Górnoślązaków.
Internowania
Z końcem stycznia ofensywa Armii Czerwonej dotarła na Górny Śląsk. Jednostki NKWD rozpoczęły „oczyszczanie tyłów frontu” wyłapując osoby podejrzane i potencjalnie niebezpieczne. Internowano rzeczywistych sabotażystów,  dywersantów ale także działaczy polskiego podziemia niepodległościowego, żołnierzy Armii Krajowej oraz osoby przypadkowe, będące ofiarami donosu.  Aresztowania trwały do maja, a schwytani na ogół wysyłani byli do Związku Radzieckiego. Zatrzymana ludność pochodziła zarówno z tych terenów Górnego Śląska, które do 1939 roku należały do Rzeszy Niemieckiej, jak i tych, które należały do Rzeczypospolitej Polskiej.

W tym samym czasie, 3 lutego 1945 r. sowiecki Państwowy Komitet Obrony ZSRR wydał dyrektywę o zmobilizowaniu obywateli Rzeszy Niemieckiej w wieku od 17 do 50 lat, pozostających na zapleczu I, II i III Frontu Białoruskiego i I Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej, do pracy przymusowej na terenie Związku Radzieckiego. Sowieci traktowali mieszkańców Górnego Śląska jako formę reparacji wojennych za szkody wyrządzone przez Niemców na terenie ZSRR. Dyrektywa weszła w życie dzień po konferencji jałtańskiej. Na Górnym Śląsku rozpoczęła się akcja masowych zatrzymań, których szczególna koncentracja przypadła na teren Bytomia, Gliwic i Zabrza. Ofiarami zatrzymań padli głównie pracownicy Górnośląskiego przemysłu. Aresztowania dotknęły także mieszkańców pogranicznych miejscowości dawnego województwa śląskiego, takich jak Radzionków. W świetle dokumentów sowieckich tylko w ramach tej operacji na zapleczu I Frontu Ukraińskiego (czyli głównie na terenie Górnego Śląska) internowano ok. 40 tys. osób.

Wywózka i praca przymusowa
Internowanych przetrzymywano w obozach przejściowych, m.in. w Bytomiu, Knurowie i Łabędach. Po poszerzeniu torów kolejowych do rosyjskich standardów, transporty ruszyły na wschód. Wywózki odbywały się w fatalnych warunkach, wielu deportowanych nie przeżyło transportu. Zdecydowana większość Górnoślązaków została skierowana do batalionów pracy znajdujących się przede wszystkim na terenie Zagłębia Donieckiego (Donbas), Białorusi (okolice Mińska) i obszarach Kaukazu (okolice miasta Bordżomi w Gruzji). Obozy te były administrowane przez Główny Zarząd ds. Jeńców Wojennych i Internowanych NKWD (GUPWI NKWD). Katorżnicza praca połączona z fatalnymi warunkami bytowo-sanitarnymi w łagrach powodowała dużą śmiertelność. Powroty deportowanych rozpoczęły się już w połowie 1945 roku – zwalniano wtedy głównie osoby starsze i niezdolne do pracy.  Ostatni spośród tych, którym się udało przeżyć, wracali jeszcze na początku lat 50-tych.
Pamięć
Zmiany polityczne po 1989 roku pozwoliły podjąć badania nad zagadnieniem deportacji Górnoślązaków do Związku Radzieckiego w 1945 roku. Temat wywózek przywoływany jest zarówno przez historyków jak i dziennikarzy. Mimo upływu lat problem ten jest ciągle aktualny i niezwykle ważny dla mieszkańców regionu. Niezbędne jest więc zebranie wszelkich informacji na temat tamtych wydarzeń. Drogą do tego są m.in. dalsze badania naukowe.

Mapa łagrów

Mapa łagrów, do których trafiali deportowani Górnoślązacy. Najwięcej osób zesłano do obozów pracy na terenie dzisiejszej Ukrainy (obwody dniepropietrowski, kirowogradzki, odeski, staliński [doniecki] i woroszyłowgradzki), Rosji [głównie Syberii (obwody: irkucki, kemerowski, nowosybirski)] oraz Gruzji. Transporty kierowano także do Turkmenistanu, Kazachstanu (obwody: aktiubiński i karagandzki) i na Białoruś. Najdalej na wschód położone były łagry w na Kamczatce. (Źródło IPN)

 

prev_1prev_2

Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku

centrum_

Na mocy porozumienia Gminy Radzionków z katowickim oddziałem IPN w Radzionkowie powstało Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku.

 

Koncepcja funkcjonowania Centrum

Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku pełni różne funkcje w obszarze edukacji i kultury. Za podstawowe należy wskazać działalność ekspozycyjną oraz związaną z pozyskiwaniem, gromadzeniem i przechowywaniem wszelkich materiałów związanych z deportacją Górnoślązaków do Związku Radzieckiego w 1945 roku. Eksponaty, które znajdują się w Centrum to w większości przedmioty codziennego użytku przywiezione z zesłania, jak np. łyżka, maszynka do golenia, brzytwa, walizka itd. Centrum posiada w swoich zbiorach wiele dokumentów związanych z deportacją, między innymi zaświadczenia wystawiane przez Państwowy Urząd Repatriacyjny, akty zgonów, zaświadczenia o pracy w kopalni itp. Ekspozycja została przygotowana w oparciu o nowoczesne techniki multimedialne. Za poprawność wyświetlania poszczególnych sekwencji tematycznych odpowiada kilka ukrytych komputerów sterujących 9 projektorami. W ścianach znajduje się między innymi blisko 10 km przewodów elektrycznych. Ideą Centrum jest gromadzenie w jednym miejscu maksymalnej wiedzy związanej z deportacjami i  udostępnianie jej wszystkim zainteresowanym. W zakres zbioru wchodzą publikacje, artykuły, wyniki prac badawczych oraz materiały dydaktyczne związane z wywózkami.  Zbiór poszerzają pamiątki przekazane przez rodziny osób deportowanych w oryginale lub ich kopie – skany czy zdjęcia. W najbliższym czasie w budynku powstanie czytelnia, w której zainteresowani będą mieli okazję do indywidualnego studiowania literatury oraz korzystania z materiałów tworzących zbiory Centrum. Dodatkowo działalność Centrum ukierunkowana jest także na prowadzenie zajęć edukacyjnych związanych z poszerzaniem wiedzy dotyczącej historii naszego regionu. Zajęcia adresowane są do uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych oraz prowadzone są w oparciu o „żywą historię” – z wykorzystaniem eksponatów, tekstów źródłowych i fragmentów ekspozycji.

200320072012201320142015

W listopadzie 2003 roku, w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu, zaprezentowano wystawę pt. „Deportacje Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku”. Organizatorem było Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach. Autorzy podjęli temat jednego z najboleśniejszych rozdziałów w historii Górnego Śląska, rozdziału starannie przemilczanego. Wystawa przedstawiała problem deportacji ze szczególnym uwzględnieniem przemysłowej części Górnego Śląska, jednocześnie podejmując próbę przełamania stereotypu ograniczającego to zjawisko tylko do wywózki górników. W kilka lat po pierwszej prezentacji władze Radzionkowa, w styczniu 2007 roku, zwróciły się do IPN w Katowicach z prośbą o rozważenie możliwości przekazania wystawy w celu zorganizowania, na jej bazie, stałej ekspozycji upamiętniającej te tragiczne wydarzenia. Idea ta wynikała z kilku czynników. Podstawowy to taki, że społeczność Radzionkowa przeżyła bardzo dotkliwie wywózki w 1945 roku. Z terenu Radzionkowa wywiezionych zostało około 250 osób. Pamięć o tych wydarzeniach była wciąż żywa, ciągle w tym mieście żyły osoby, którym udało się powrócić z deportacji. Wiele rodzin nadal wspominało swoich ojców, czy dziadków, którzy nie wrócili z terenu ZSRR. Inną przyczyną było poczucie zarówno władz miasta, jak i jego mieszkańców, że te tragiczne wydarzenia nie są na Górnym Śląsku dostatecznie upamiętnione i utrwalone. Idea stworzenia takiego miejsca właśnie w Radzionkowie spotkała się z pomysłem zagospodarowania nieczynnego dworca kolejowego. Budynek pochodzący z połowy XIX wieku był zaniedbany przez PKP. Instytut Pamięci Narodowej już 8 lutego 2007 roku odpowiedział pozytywnie na prośbę władz Radzionkowa wyrażając gotowość przekazania wystawy jako bezterminowy depozyt w celu zorganizowania stałej ekspozycji na terenie Radzionkowa. Równocześnie burmistrz miasta zwrócił się do PKP w Katowicach z wnioskiem o przejęcie przez samorząd dworca w Radzionkowie.

W lutym 2007 roku PKP wszczęło postępowanie dotyczące uregulowania stanu prawnego nieruchomości obejmującej nieczynny dworzec kolejowy. Procedury trwały długo – dopiero w lutym 2012 roku gmina Radzionków aktem notarialnym stała się właścicielem budynku. Dworzec zakupiono za kwotę 264.466 złotych. Opracowano również plan wyremontowania obiektu i przystosowania pomieszczeń do możliwości prezentowania w nim stałej ekspozycji pt. „Deportacja Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku”. Ponadto w projekcie uwzględniono adaptację otoczenia budynku przy zachowaniu istniejącego układu urbanistycznego oraz wprowadzenie elementów małej architektury.
Gmina Radzionków pozyskała na remont dworca środki unijne w ramach Działania 4.1. Infrastruktura kultury. W czerwcu zawarto umowę o dofinansowanie projektu, z terminem jego realizacji do 15 listopada 2013 roku. Koszt całkowity wyniósł 417 026,84 zł z czego dofinansowanie unijne 354 472,81 zł a wkład własny gminy 62 554,03 zł. We wrześniu podpisano umowę na rzeczową realizację projektu z wykonawcą, tj. Zarządem Budynków Komunalnych S.A. z siedzibą w Tarnowskich Górach. Wartość umowy wyniosła 449 000,00 zł brutto. Zadanie prowadzono w formule „zaprojektuj i wybuduj”. W ramach umowy sporządzono dokumentację projektową oraz przeprowadzono prace ogólnobudowlane. Zakres prac objął m.in. wykonanie instalacji wewnątrz budynku, renowację elewacji, wymianę dachu, instalacje zewnętrzne, prace porządkowe oraz wykończeniowe.

W tym samym roku gmina Radzionków podpisała umowę z katowickim oddziałem Instytutu Pamięci Narodowej, w której zobowiązała się do:

– wyremontowania obiektu i doprowadzenia go do stanu umożliwiającego zorganizowanie stałej ekspozycji poświęconej deportacjom, w tym przebudowy sal i pomieszczeń, remontu elewacji, zagospodarowania i uporządkowania terenu wokół budynku dworca, oraz wszelkich niezbędnych prac ogólnobudowlanych,

– zakupu niezbędnego wyposażenia umożliwiającego zorganizowanie wystawy, zapewnienia infrastruktury technicznej, oraz pokrycie kosztów aranżacji wystawy, w tym projektu ekspozycji zgodnego z wcześniej ustalonym i zaakceptowanym przez strony porozumienia scenariuszem wystawy,

– odpowiedniego zabezpieczenia przekazanych w depozyt materiałów,

– pokrycia kosztów funkcjonowania Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR, w tym kosztu zakupu i dostarczenia mediów, dostępu do urządzeń biurowych, ogrzewania, ubezpieczenia, itp.,

– zatrudnienia pracowników z właściwymi kompetencjami, którzy będą dbać o odpowiedni poziom merytoryczny wystawy oraz stan techniczny budynku.

Instytut Pamięci Narodowej zobowiązał się do:

– przekazania w depozyt eksponatów pochodzących z wystawy pt. „Deportacje Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku”,

– stworzenia scenariusza wystawy, która będzie eksponowana w budynku Centrum,

– udzielania wszelkiej pomocy merytorycznej komisarzowi wystawy.

Podpisana umowa jest wyrazem troski władz miasta o rzetelność informacji i zabezpieczenia poziomu merytorycznego ekspozycji oraz gromadzonych eksponatów i materiałów.

W ramach umowy sporządzono dokumentację projektową oraz przeprowadzono prace ogólnobudowlane. Zakres prac objął: wykonanie instalacji wewnątrz budynku, renowację elewacji, wymianę dachu, instalacje zewnętrzne, w tym prace ogólnobudowlane i porządkowe oraz prace wykończeniowe. Postęp wykonanych prac można zobaczyć w galerii.
Rok ten poświęcony był końcowym pracom remontowym budynku. Skupiono się także na działaniach promocyjnych które miały na celu zainteresowanie tematem deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku, jak największą liczbę osób. Zbierano przedmioty, dokumenty, materiały, które posłużyły stworzeniu stałej ekspozycji poświęconej wywózkom Górnoślązaków do Związku Radzieckiego w ostatnich miesiącach II wojny światowej. Prowadzono także prace związane z aranżacją wnętrza budynku. 
14 lutego 2015 roku Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków zostało uroczyście otwarte. W uroczystości uczestniczył Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski, który wraz z Reginą Kudlą – deportowaną, która przeżyła wywózkę oraz burmistrzem Radzionkowa dr. Gabrielem Toborem dokonał symbolicznego przecięcia wstęgi. 

Galeria

Zapraszamy do zapoznania się z galerią.

 

Kontakt: Zgłoś świadectwo-przekaż pamiątkę

Chcemy, aby każdy brał czynny
udział w tworzeniu Centrum Dokumentacji Deportacji.

Chcesz przekazać żywe świadectwo Twoje-Twojej rodziny.
Posiadasz pamiątki, które chcesz ofiarować?

Zapraszamy do kontaktu, odpowiemy na wszelkie pytania.
Wypełnij formularz. Skontaktujemy się.

 

Imię i nazwisko (wymagane)

Adres email (wymagane)

Temat

Treść wiadomości

dodaj załącznik (max. 15mb)



Dane Kontaktowe:

Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku:
ul. św. Wojciecha 118,
41-922 Radzionków

mail: kontakt@deportacje45.pl
tel. 32 307 35 36
Kierownik CDDG Jakub Zorzycki
tel. kom. 887 804 874

Godziny otwarcia*:

Poniedziałek – nieczynne
Wtorek 9.00-16.00
Środa 9.00-16.00
Czwartek 11.00-18.00
Piątek 9.00-16.00

II i IV weekend miesiąca (w lipcu i sierpniu):

Sobota 9.00-16.00
Niedziela 11.00-18.00

Centrum będzie otwarte w następujące weekendy lipcowe i sierpniowe:
9-10, 23-24 lipca
13-14, 27-28 sierpnia

*Początek zwiedzania o pełnych godzinach. ostatnie wejście godzinę przed zamknięciem Centrum, kasa zamykana pół godziny przed zamknięciem.

Ze względów organizacyjnych prosimy o wcześniejszą rezerwację miejsc!

Cennik:

bilet normalny – 9 złotych;
bilet ulgowy – 5 złotych (studenci, dzieci i młodzież ucząca się);
bilet grupowy (grupa min. 15 osobowa) – 5 złotych.

Partnerzy

AHM-logo-new-2016 (003)  IPN  NAC  karta logo_580 zmniejszone  archiwum państwoweLogo-gif zmniejszone  muzeum powstań sląskich logo-2 zmniejszone

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach RPO WSL 2007-2013.

Regionalny Program Operacyjny Województwa Śląskiego - realna odpowiedź na realne potrzeby.